Η Ιρλανδική Προεδρία της Ευρωπαϊκής Ένωσης έθεσε επί τάπητος μια αναθεωρημένη συμβιβαστική πρόταση για τον προϋπολογισμό της περιόδου 2028-2034, που προβλέπει περικοπές ύψους 141 δισ. ευρώ, δηλαδή το 8% της αρχικής πρότασης της Κομισιόν. Το σχέδιο, που θα συζητηθεί στη Σύνοδο Κορυφής των Βρυξελλών στις 15 και 16 Οκτωβρίου, έρχεται να εξισορροπήσει τις αντιτιθέμενες επιδιώξεις των κρατών-μελών, αλλά εγείρει σοβαρά ερωτήματα για το μέλλον της κοινωνικής συνοχής και της κοινής αγροτικής πολιτικής.
Ο συνολικός προϋπολογισμός διαμορφώνεται στα 1,622 τρισ. ευρώ (σε σταθερές τιμές 2025), ποσοστό που αντιστοιχεί στο 1,16% του Ακαθάριστου Εθνικού Εισοδήματος της Ένωσης, έναντι 1,26% που είχε προτείνει αρχικά η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η μείωση αυτή, όπως ήταν αναμενόμενο, έχει προκαλέσει αντιδράσεις από τα κράτη-μέλη του Νότου, που βλέπουν τα κονδύλια για την ανάπτυξη και την κοινωνική πολιτική να συρρικνώνονται δραματικά.
Ποιοι είναι οι μεγάλοι χαμένοι της πρότασης;
Η πρόταση της Ιρλανδικής Προεδρίας διατηρεί μεν τις εθνικές κατανομές όπως είχαν αναθεωρηθεί από την Κυπριακή Προεδρία, ωστόσο οι περικοπές είναι ορατές. Στον τομέα της συνοχής, της γεωργίας, της αλιείας και των αγροτικών κοινοτήτων προβλέπονται 914 δισ. ευρώ, ποσό αυξημένο κατά 11% σε σχέση με το τρέχον ΠΔΠ, αλλά μειωμένο κατά 3% σε σχέση με την αρχική πρόταση της Επιτροπής. Η Κοινή Αγροτική Πολιτική και η Πολιτική Συνοχής, που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης, καλούνται να υποστούν τα βάρη της δημοσιονομικής λιτότητας.
Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η εικόνα στον τομέα της εξωτερικής δράσης, όπου τα κονδύλια για την ανθρωπιστική βοήθεια και τη στήριξη των ευάλωτων πληθυσμών μειώνονται κατά 17% σε σχέση με την πρόταση της Κομισιόν, παρά την αύξηση κατά 31% σε σύγκριση με το τρέχον ΠΔΠ. Τα 157 δισ. ευρώ που προτείνονται για την ενότητα «Global Europe» περιλαμβάνουν βέβαια τη διατήρηση των κονδυλίων για την Ουκρανία και τα 25 δισ. ευρώ για ανθρωπιστική βοήθεια, αλλά η συνολική εικόνα δείχνει ότι η αλληλεγγύη υποχωρεί μπροστά στις πιέσεις των βόρειων κρατών.
Πού κατευθύνονται τελικά τα χρήματα;
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο ξεκάθαρη όταν εξετάσει κανείς πού διοχετεύονται οι αυξήσεις. Ο τομέας της ανταγωνιστικότητας, της ευημερίας και της ασφάλειας λαμβάνει 456 δισ. ευρώ, με αύξηση 106% σε σχέση με το τρέχον ΠΔΠ, αν και μειωμένος κατά 13% έναντι της πρότασης της Επιτροπής. Η στρα военная λογική και η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των μεγάλων επιχειρήσεων φαίνεται να κυριαρχούν, ενώ οι κοινωνικές δαπάνες και η προστασία των μικρών αγροτών παραμένουν στο περιθώριο.
Ο Ιρλανδός Υπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων και Άμυνας, Τόμας Μπερν, παρουσιάζοντας την πρόταση, δήλωσε ότι «ελπίζει σε συμφωνία μέχρι τα Χριστούγεννα», τονίζοντας ότι «η έγκαιρη συμφωνία είναι απαραίτητη προκειμένου οι πολίτες και η ευρωπαϊκή οικονομία να επωφεληθούν από το νέο ΠΔΠ από την 1η Ιανουαρίου 2028». Ωστόσο, οι διατυπώσεις αυτές δεν μπορούν να κρύψουν την ουσία: η λιτότητα επιστρέφει ως κυρίαρχη φιλοσοφία στην καρδιά της Ευρώπης.
Πώς θα καλυφθούν τα κενά του προϋπολογισμού;
Σε μια προσπάθεια να περιοριστούν οι πιέσεις στις εθνικές συνεισφορές, η Ιρλανδική Προεδρία προτείνει ένα πακέτο νέων ίδιων πόρων που θα μπορούσε να αποφέρει 55 δισ. ευρώ ετησίως. Συγκεκριμένα, προτείνεται η αύξηση του ποσοστού απόδοσης στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό των εσόδων από τον μηχανισμό συνοριακής προσαρμογής άνθρακα (CBAM) από 75% σε 90%, καθώς και η σταδιακή εφαρμογή του ίδιου πόρου που συνδέεται με το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS).
Η λογική είναι απλή: να πληρώσουν οι μεγάλοι ρυπαντές και οι πολυεθνικοί κολοσσοί, ώστε να μην επιβαρυνθούν περαιτέρω οι εθνικοί προϋπολογισμοί. Ωστόσο, η εφαρμογή αυτών των μέτρων αναμένεται να συναντήσει σκληρή αντίσταση από τα κράτη-μέλη που φιλοξενούν μεγάλες βιομηχανίες, όπως η Γερμανία και η Γαλλία.
Τι σημαίνει αυτό για την Ελλάδα και τον Νότο;
Η ελληνική κυβέρνηση, όπως και οι υπόλοιπες χώρες του Νότου, παρακολουθεί με ανησυχία τις εξελίξεις. Οι περικοπές στα κονδύλια της συνοχής και της αγροτικής πολιτικής πλήττουν άμεσα τις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες της Ένωσης, εκείνες δηλαδή που έχουν μεγαλύτερη ανάγκη από ευρωπαϊκή στήριξη. Η ιστορία επαναλαμβάνεται: όταν η Ευρώπη καλείται να επιλέξει μεταξύ της προστασίας των αδύναμων και της εξυπηρέτησης των ισχυρών, επιλέγει πάντα το δεύτερο.
Ο Τόμας Μπερν αναγνώρισε ότι η πρόταση δεν μπορεί να ικανοποιήσει όλες τις απαιτήσεις των κρατών-μελών, υπογραμμίζοντας ότι η επίτευξη συμφωνίας προϋποθέτει συμβιβασμούς. Οι διαπραγματεύσεις θα συνεχιστούν τις επόμενες ημέρες στο Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων και στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 15ης και 16ης Οκτωβρίου, σε επίπεδο ηγετών. Η πολιτική συμφωνία ως το τέλος του 2026 θεωρείται αναγκαία, ώστε να ολοκληρωθεί η νομοθετική διαδικασία το 2027 και να τεθεί σε εφαρμογή ο νέος προϋπολογισμός χωρίς διακοπή της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης από την 1η Ιανουαρίου 2028.
Γιατί αυτή η πρόταση απειλεί την κοινωνική Ευρώπη;
Η πρόταση της Ιρλανδικής Προεδρίας αποτελεί ένα ακόμη βήμα προς την κατεύθυνση της αποδυνάμωσης του κοινωνικού χαρακτήρα της Ένωσης. Οι περικοπές στις παραδοσιακές πολιτικές συνοχής και γεωργίας, σε συνδυασμό με την ενίσχυση των στρατιωτικών δαπανών και της ανταγωνιστικότητας, σηματοδοτούν μια στροφή προς μια Ευρώπη των αγορών και των εξοπλισμών, και όχι προς μια Ευρώπη των πολιτών και της αλληλεγγύης.
Η ιστορία μας διδάσκει ότι οι λαοί του Νότου δεν έχουν τίποτα να περιμένουν από τη γενναιοδωρία των ισχυρών. Η αντίσταση σε αυτές τις πολιτικές είναι μονόδρομος. Οι λαοί της Ευρώπης, και ιδιαίτερα οι Έλληνες που έχουν βιώσει τις συνέπειες της λιτότητας στο πετσί τους, οφείλουν να σταθούν απέναντι σε αυτή την πρόταση, να διεκδικήσουν έναν προϋπολογισμό που θα υπηρετεί τις ανάγκες των πολλών και όχι τα κέρδη των λίγων. Η μάχη για τον προϋπολογισμό της ΕΕ είναι μια μάχη για το μέλλον της ίδιας της ευρωπαϊκής ιδέας.