Έξι χρόνια μετά την έκρηξη της πανδημίας, η τηλεργασία παραμένει σταθερή πραγματικότητα και όχι προσωρινό ατού της καραντίνας, όπως ήθελαν να τη παρουσιάζουν αρκετές διοικήσεις επιχειρήσεων. Σύμφωνα με ρεπορτάζ του in.gr, που βασίζεται σε εκτιμήσεις του οικονομολόγου του Πανεπιστημίου Στάνφορντ Nick Bloom, η εξ αποστάσεως εργασία έχει διαμορφώσει έξι μεγάλες αλλαγές στην οικονομία, την οικογένεια, το περιβάλλον και την απασχόληση.
Τα νούμερα μιλούν από μόνα τους. Στις ΗΠΑ η τηλεργασία καλύπτει περίπου το 26% των συνολικών εργάσιμων ημερών τα δύο τελευταία χρόνια, ποσοστό σχεδόν τετραπλάσιο του 7% που καταγραφόταν το 2019. Η πανδημία δεν εφηύρε την αλλαγή· την επιτάχυνε κατά δεκαετίες. Αλλιώς, όπως σημειώνει το ρεπορτάζ, θα χρειάζονταν γύρω στα 40 χρόνια για να φτάσουμε στα σημερινά επίπεδα.
Τι κερδίζουν οι εργαζόμενοι από την τηλεργασία
Το πρώτο και πιο απτό κέρδος είναι ο χρόνος. Ο μέσος Αμερικανός εργαζόμενος ξοδεύει περίπου 40 λεπτά ανά διαδρομή προς το γραφείο. Όσοι εργάζονται από το σπίτι εξοικονομούν κατά τον Bloom περίπου μιάμιση ώρα ανά ημέρα τηλεργασίας, ενώ σε επαγγέλματα όπως η τεχνολογία και οι χρηματοοικονομικές υπηρεσίες η εξοικονόμηση αγγίζει τις τρεις ώρες την εβδομάδα. Ο χρόνος αυτός γίνεται ύπνος, άσκηση, μαγείρεμα και, κυρίως για τους γονείς, παρουσία δίπλα στα παιδιά.
Και τα παιδιά το πληρώνουν όταν οι γονείς απουσιάζουν. Έρευνα στην Ολλανδία διαπίστωσε ότι παιδιά γονέων με δυνατότητα εργασίας από το σπίτι σημείωσαν υψηλότερες επιδόσεις σε τυποποιημένο τεστ που επηρεάζει την εκπαιδευτική τους πορεία. Η ευελιξία δεν είναι πολυτέλεια· είναι κοινωνικό αγαθό.
Ποιοι μπήκαν επιτέλους στην αγορά εργασίας
Εδώ η ιστορία αποκτά και ταξικό περιεχόμενο. Το 2020, το 77% των Αμερικανών χωρίς αναπηρία εργαζόταν, έναντι μόλις 32% των ατόμων με αναπηρία. Η διεύρυνση των θέσεων εξ αποστάσεως και υβριδικών κατά την πανδημία αύξησε τα άτομα με αναπηρία σε πλήρη απασχόληση κατά περισσότερα από 250.000 άτομα.
Παράλληλα, η εργασία από το σπίτι βοήθησε πολλές γυναίκες να μη ριχτούν εκτός αγοράς εργασίας, συνδυάζοντας επάγγελμα και φροντίδα παιδιών χωρίς το τίμημα της εξάντλησης. Ο Bloom εκτιμά ότι η υβριδική εργασία μπορεί να ανεβάσει τη συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό κατά μία έως δύο ποσοστιαίες μονάδες και το ΑΕΠ κατά 1% έως 2%, με πρόσθετη αξία 300 έως 600 δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Περισσότερες γεννήσεις, καθαρότερος αέρας
Σύμφωνα με έρευνα του Bloom και των συνεργατών του, την περίοδο 2023-2025 όσοι εργάζονταν από το σπίτι τουλάχιστον μία ημέρα την εβδομάδα απέκτησαν περισσότερα παιδιά από όσους πήγαιναν καθημερινά στο γραφείο, και δήλωναν ότι σχεδίαζαν περισσότερα στο μέλλον. Ο ερευνητής εκτιμά ότι η τηλεργασία συνδέεται με άνοδο της γονιμότητας κατά περίπου 5% στις ΗΠΑ και τη Βόρεια Ευρώπη, με τη συσχέτιση πιο έντονη μεταξύ γυναικών άνω των 30 με πανεπιστημιακή εκπαίδευση.
Η δημόσια υγεία κερδίζει κι αυτή. Το 2025 τα μεγάλα αστικά κέντρα των ΗΠΑ εμφάνιζαν επίπεδα διοξειδίου του αζώτου περίπου 8% χαμηλότερα από το 2019, ρύπος που συνδέεται με αναπνευστικά και καρδιαγγειακά προβλήματα. Οι ερευνητές αποδίδουν τη μείωση σε 1.500 έως 3.500 λιγότερους θανάτους ετησίως.
Το τίμημα των αστικών κέντρων και η επικίνδυνη όψη της τεχνητής νοημοσύνης
Δεν είναι όλα ρόδινα. Η απομάκρυνση από τα γραφεία έχει πλήξει τα εμπορικά κέντρα αμερικανικών πόλεων. Στο Σαν Φρανσίσκο το 29% των γραφειακών χώρων παρέμενε κενό το δεύτερο τρίμηνο, οκταπλάσιο ποσοστό σε σχέση με το 2019. Το δίκτυο BART, που κάλυπτε παλαιότερα το 70% των λειτουργικών του εξόδων από εισιτήρια και πάρκινγκ, σήμερα καλύπτει μόλις 23%.
Εδώ χρειάζεται προσοχή: το έλλειμμα των δημοτικών συγκοινωνιών δεν πρέπει να μετατραπεί σε άλλοθι για περικοπές σε υπηρεσίες που εξυπηρετούν τους πολλούς, όπως επισημαίνουμε και στην υπόθεση του μετρό στην Κυψέλη, όπου χίλιοι κάτοικοι ζητούν απαντήσεις. Οι υποδομές της πόλης είναι κοινό κτήμα και χρηματοδοτούνται από το σύνολο της κοινωνίας, όχι μόνο από όσους μετακινούνται καθημερινά.
Η έκτη συνέπεια είναι ίσως η πιο απρόσμενη. Όπως εξηγεί ο Bloom, τα ψηφιακά εργαλεία επικοινωνίας, το Slack, το Zoom, το email, παρήγαγαν τεράστιο όγκο καταγεγραμμένων δεδομένων και αποδόμησαν τις αναστολές γύρω από την ηχογράφηση συσκέψεων. Έτσι ανοίχτηκε ο δρόμος για την ταχύτερη ενσωμάτωση της τεχνητής νοημοσύνης στις επιχειρήσεις.
Η σκοτεινή πλευρά είναι σαφής: οι θέσεις γραφείου που γίνονται εξ ολοκλήρου εξ αποστάσεως, ιδίως οι επαναλαμβανόμενες εργασίες στο παρασκήνιο, είναι οι πρώτες υποψήφιες για αυτοματοποίηση. Όπως σημειώνει σε σχετική ανάλυσή του το newmoney, η προσαρμογή στην τεχνητή νοημοσύνη θα εξελιχθεί πολύ ταχύτερα από προηγούμενες τεχνολογικές μεταβάσεις, αφήνοντας workings και επιχειρήσεις λιγότερο χρόνο να προσαρμοστούν. Το δικαίωμα στην ευελιξία δεν πρέπει να γίνει το όχημα της απόλυσης.
Τι ισχύει στην Ελλάδα
Στην ελληνική αγορά εργασίας η εικόνα είναι πολύ διαφορετική. Όπως αναφέρει το Biskotto, οι θέσεις με δυνατότητα τηλεργασίας ή υβριδικής απασχόλησης παραμένουν ελάχιστα ποσοστό της αγοράς, με τη φυσική παρουσία να κυριαρχεί. Ταυτόχρονα, όπως δημοσιεύει το iefimerida, ετοιμάζεται πρόγραμμα επιδότησης τηλεργασίας, ενώ η ψηφιακή κάρτα εργασίας επεκτείνεται σε επιπλέον 500.000 εργαζομένους.
Η επέκταση της ψηφιακής κάρτας χρειάζεται επαγρύπνηση από τα σωματεία. Το εργαλείο που εγγυάται την ευελιξία μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε όργανο εποπτείας και πειθαρχίας, αν δεν συνοδεύεται από θεσμικές εγγυήσεις και από συλλογικές συμβάσεις που θα προστατεύουν το δικαίωμα αποσύνδεσης.
Η ιστορική διαθήκη της πανδημίας είναι διττή: απέδειξε ότι η εργασία μπορεί να οργανωθεί αλλιώς και ότι οι εργαζόμενοι, όταν διεκδικούν, κερδίζουν. Το ερώτημα δεν είναι αν η τηλεργασία θα επιστρέψει στην προ πανδημίας εποχή. Είναι ποιος θα έχει τον έλεγχο των νέων εργαλείων: οι εργαζόμενοι ή τα αλγόριθμα.
Συχνές ερωτήσεις
Πόσο διαδεδομένη είναι η τηλεργασία σήμερα;
Στις ΗΠΑ αντιστοιχεί σε περίπου 26% των εργάσιμων ημερών, σχεδόν τετραπλάσιο ποσοστό από το 2019, σύμφωνα με δεδομένα που παραθέτει το in.gr.
Πώς επηρεάζει η τηλεργασία τη γονιμότητα;
Ο Nick Bloom εκτιμά σύνδεση με άνοδο της γονιμότητας κατά περίπου 5% στις ΗΠΑ και τη Βόρεια Ευρώπη, ιδίως μεταξύ γυναικών άνω των 30 ετών με πανεπιστημιακή εκπαίδευση.
Ποιος κινδυνεύει περισσότερο από την τεχνητή νοημοσύνη;
Οι πλήρως εξ αποστάσεως θέσεις γραφείου με επαναλαμβανόμενες εργασίες, καθώς τα ψηφιακά δεδομένα που παράγουν είναι ευκολότερο να αυτοματοποιηθούν.